Özbekler Hangi Alfabeyi Kullanıyor? Bir Genç İzmirli’nin Esprili Bakış Açısı
İzmir’de yaşamaya alışmış bir genç olarak, günlük hayatımda karşılaştığım her şeyi komik bir şekilde değerlendirip, hem kendime hem de etrafımdakilere espri yapmaya bayılırım. Ama işin içine dil ve alfabe gibi ciddi bir konu girdiğinde, birden içimdeki “ağır düşünür” sesi devreye girer. “E ama hangi alfabe kullanılıyor ya? Hadi bir araştırayım da doğru bilgi verelim,” diye düşünürken, kendimi tam anlamıyla bir kültürel derinlik keşfi yaparken bulurum. Evet, işte böyle bir karmaşanın içinde buldum kendimi: Özbekler hangi alfabeyi kullanıyor?
Tabii ki, bu yazıyı yazarken de, “Ya, ne kadar ciddiyetle yazarsam yazayım, içimdeki komik hali dışarı atmam lazım!” diye düşünerek, yazıyı biraz daha eğlenceli hale getirmeye karar verdim. Hadi başlayalım, Özbekler gerçekten hangi alfabeyi kullanıyormuş?
Özbeklerin Alfabesi: Latince mi, Kiril mi, Hangisi?
Evet, belki de şu an “Özbekler hangi alfabeyi kullanıyor?” diye soran kişi sadece ben değilimdir, belki sen de sıkıldın ve merak ettin. Yani, bu kadar büyük bir konu gerçekten de kafa karıştırıcı. Ama korkma, ben seni bir yandan eğlendirirken bir yandan da bu gizemi çözüyorum.
Özbekistan, uzun yıllar boyunca Sovyetler Birliği’nin bir parçası olduğu için, Özbekler Kiril alfabesi kullanıyordu. Evet, aynen bizim eski okullarda kullandığımız Kiril harfleriyle yazılmış metinler gibi. Ama daha sonra 1991’de bağımsızlıklarını kazandıklarında, Özbek hükümeti, halkın kendi kültürel kimliğine daha yakın olabilmesi için, Latin alfabesine geçiş yaptı. Hatta bu geçiş, 1992’den itibaren başlatıldı, ama tam anlamıyla herkes Latin alfabesine alışana kadar epey zaman geçti.
Tabii, durum hiç de öyle basit değil. Çünkü bazı insanların hâlâ Kiril alfabesiyle yazmaya devam ettikleri de oluyor. Kim demiş, “Bütün işler hemen çözülecek!” diye? Alfabeyi değiştiriyorsun, ama 10 yıl sonra hâlâ eski alfabeyle yazmaya devam eden insanları bulabiliyorsun. (İzmir’deki eski telefon numarasını yazmak gibi, bir türlü unutmuyoruz.)
Kiril ve Latin Arasındaki Karışıklık: “Hangisi Şimdi?”
Kendimi hep bu tür durumlarda sorularla boğulurken bulurum. Örneğin, geçen gün bir arkadaşım bana dedi ki:
“Ya, bu Latin alfabesiyle mi yazılıyor, yoksa hala Kiril alfabesi mi kullanılıyor?”
Ben de her zaman olduğu gibi durup biraz düşündüm, sonra kafamda ufak bir espri patlattım:
“Ya, hem eski alfabeye alışmışlar, hem de yeni alfabe mi dediklerinde kafaları karışıyor. Hem yavaş yavaş geçiş yapacaklar ama bence Latin alfabesini öğrenmek daha kolay gibi, Kiril harfleri hep garipti.”
Tabii arkadaşım, şaka olarak söyledim bunu ama aslında o kadar da doğru. Çünkü gerçekten Latin alfabesine geçiş, bir dönüm noktasıydı, ama bu geçişin insanlar üzerinde ne kadar etkili olduğu, tamamen bireysel tercihlere bağlı. Yani Özbekler hangi alfabeyi kullanıyor sorusunun cevabı, bazen Kiril, bazen Latin oluyor!
Özbekler, Alfabeden Çok, Kendilerinden Bahseder!
Hadi biraz daha derinlere inelim. Türk kültürüne yakın bir halk olan Özbekler, çok değerli bir dil mirasına sahipler. Aslında, Özbeklerin kendi alfabeleriyle ilgili bu kadar kafa karıştırıcı bir durum olmasının sebebi, sadece Sovyetler’in etkisi değil. Aynı zamanda, kendi dillerini ve kültürlerini koruma çabaları da önemli bir etken. Yani, Özbekler sadece alfabe değil, aynı zamanda tarihsel olarak da sürekli bir değişim ve dönüşüm içinde olan bir halk. Dillerinin gelişimi, halklarının düşünsel yapısıyla o kadar iç içe geçmiş ki, bazen “Hangi alfabe kullanıyorsunuz?” sorusu biraz da onlara bir kimlik sorusu gibi geliyor.
Ben de bir İzmirli olarak, kendimi sürekli sorgulayan biri olarak bazen, “Hadi ama, bu kadar dil ve kültür değişimi yeter, şu an hangi alfabeyi kullanıyorsanız kullanın!” diye bağırmak istiyorum ama sonra diyorum ki: “Tamam, bu derin meseleleri biraz daha fazla düşünmem gerek.”
Özbek Alfabesinde Neler Var?
Peki, Latin alfabesine geçişin ardından Özbek alfabesinde hangi harfler var? Bunu merak etmiyor musunuz? Çünkü ben kesinlikle merak ettim. Hadi bakalım, gelin birlikte bir göz atalım.
Özbek alfabesi, Latin alfabesinin temeli üzerine kurulmuş, ama birkaç harf var ki, bizim Türk alfabesinde görmeye alışık olmadığımız harfler. Mesela:
Ç, Ş, Ž, Ň, Ō gibi harfler, Özbek alfabesinde yer alıyor. Bunlar, Özbeklerin dilinde özel sesleri temsil eden harfler. Mesela, Ž harfi, “j” gibi bir sesi çıkarıyor, ki bu da Türkçedeki “c” sesine benzeyen bir şey. (Burada derin bir dilbilgisi sohbeti yapabilirim, ama sanırım hepimizin kafası karışır.)
Bunlar dışında, Türk alfabesindeki çoğu harf aynı şekilde geçiyor. Yani Özbeklerin alfabesi, temelde biz Türklerin alfabesiyle çok benzer. Gerçekten de, bu alfabe değişikliği sadece bir yazı meselesi değil, bir kültür meselesi haline geldi.
Alfabeyle İlgili Mizahi Bir Sonuç: Özbekler Hangi Alfabe Kullanıyor?
Şimdi en başta sorduğumuz soruya tekrar dönelim: Özbekler hangi alfabeyi kullanıyor? Cevap çok net, aslında biraz karışık da olsa, Özbekler Latin alfabesini kullanıyorlar. Ama unutmayın, bazen bu geçiş öyle hemen olmuyor. Özbekler hâlâ Kiril alfabesini kullananlarla dolu, bir süre daha böyle karışık bir durum yaşanabilir.
Tabii, her şeyin bir geçiş süreci olduğunu kabul etmek gerek. Tıpkı benim İzmir’deki trafikte gideceğim yeri bulamama durumu gibi. Şehirde yol ararken bir yandan kafamda “Vay be, trafikte ne kadar yol aldım, şu an neredeyim?” diye düşünürken, gerçek şu: Hangi yol olursa olsun, nihayetinde varacağımız yer aynı. Özbeklerin alfabe meselesinde de böyle; geçiş uzun sürse de, sonunda herkes Latin alfabesini benimsediği bir noktada buluşuyor.
Evet, işte böyle bir yazı oldu. Bazen ciddiyet, bazen eğlence… Kim demiş, “alfabe konusu sıkıcı!” diye?